جامعه شیعه در عمان، با وجود آنکه یکی از اقلیتهای مذهبی این کشور به شمار میرود، نقشی تأثیرگذار در ساختار اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایفا میکند. این مقاله نگاهی دارد به پیشینه تاریخی، ترکیب اجتماعی و تفاوتهای مهم شیعیان عمان با شیعیان ایران، در چارچوب نظام سلطنتی عمان.
ریشههای تاریخی تشیع در منطقه عمان
تشیع در منطقه عمان و خلیج فارس سابقهای دیرینه دارد. براساس روایات تاریخی، اسلام توسط حضرت علی (ع) و صحابهای چون صعصعة بن صوهان به مناطقی چون بحرین و عمان معرفی شد. در آن زمان، «بحرین» محدوده وسیعی از بصره تا سواحل عمان را دربر میگرفت و بسیاری از ساکنان این مناطق از همان ابتدا به مکتب اهلبیت (ع) گرایش یافتند.
در قرنهای اخیر، مهاجرت شیعیان از کشورهای مختلف همچون ایران، عراق، هند و پاکستان به عمان موجب شکلگیری بافت متنوعی از جامعه شیعه در این کشور شد.
گروههای شاخص شیعه در عمان و جایگاه آنان
بحارنه
بحارنه از گروههای تاریخی شیعه در عماناند. درباره میزان نفوذ سیاسی یا دولتی این گروه، داده رسمی جامع و جاری منتشر نشده است. برخی از افراد این گروه در مناصب عالیرتبه دولتی مشغول به کار هستند و در ساختار سیاسی عمان نقشآفریناند.
لواتیها
شیعیان لواتی که اغلب ریشهای پاکستانی دارند، بهویژه در عرصه اقتصاد و تجارت عمان فعالاند. آشنایی با زبان انگلیسی، تحصیلات بالا و سابقهای تاریخی در حمایت از سلطنت عمان در مناقشات منطقهای – از جمله در اختلاف با عربستان در دهه ۱۹۵۰ – باعث شده است که حکومت عمان نگاه مثبتی به این گروه داشته باشد.
مشارکت در حکومت، بدون فعالیت سیاسی رسمی
با وجود حضور چندین وزیر کابینه و شهردار مسقط از جامعه شیعه، شیعیان عمان هیچگونه حزب یا سازمان سیاسی ندارند. این وضعیت را بهتر است در چارچوب ساختار سیاسی و حقوقی عمومی عمان بررسی کرد، نه بهعنوان انتخاب یا ترجیح واحدِ کل جامعه شیعه. نظام اساسی دولت میان شهروندان بر اساس دین یا مذهب تفاوت حقوقی قائل نمیشود و فعالیتهای اجتماعی و مذهبی نیز در چارچوب قوانین کشور انجام میشود. تمرکز بسیاری از نهادهای اجتماعی بر فعالیتهای فرهنگی، اقتصادی و دینی قرار دهند.
فضای مذهبی باز و نقش نهادهای فرهنگی
در عمان، جامعه شیعه از آزادی مذهبی مناسبی برخوردار است. حسینیهها، مساجد و مراکز فرهنگی فعال در شهرهای مختلف، امکان برگزاری آزادانه مناسبتهای مذهبی مانند محرم، صفر و ایام فاطمیه را فراهم کردهاند.
در حوزه آموزشی نیز، جوانان شیعه عمان یا در داخل کشور تحصیل میکنند، یا برای ادامه تحصیل علوم دینی راهی حوزه علمیه قم شده و پس از بازگشت بهعنوان روحانی و مدرس دینی فعالیت میکنند.
روابط مذهبی با ایران و سایر جوامع شیعه
ارتباط شیعیان عمان با جوامع شیعی دیگر، بهویژه ایران، در سطح فرهنگی و مذهبی تعریف میشود و لزوماً ساختار سیاسی ندارد. درباره تعداد زائران نیز آمار رسمی جامعی در دسترس نیست؛ برخی افراد برای زیارت به مشهد و قم سفر میکنند و بخش قابل توجهی از این جامعه، مقلد مراجع بزرگی چون آیتالله سیستانی و مقام معظم رهبری هستند.
تفاوتهای مهم با شیعیان ایران
تفاوت اصلی میان شیعیان عمان و ایران در نظام حکومتی و نقش تشیع در ساختار قدرت است. برخلاف ایران که حکومت بر پایه ولایت فقیه و آموزههای تشیع بنا شده، عمان ساختاری سلطنتی است؛ اسلام دین دولت و شریعت مبنای قانونگذاری است دارد. در این چارچوب، شیعیان عمان بیشتر در حوزههای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی فعالاند و جایگاه خود را در چارچوب قوانین سلطنتی حفظ کردهاند.
جمعبندی
جامعه شیعه عمان نمونهای از اقلیتی مذهبی است که با دوری از درگیریهای سیاسی و تمرکز بر نقشهای اجتماعی و فرهنگی، توانسته است جایگاه معتبری در جامعه عمانی پیدا کند. تفاوتهای آنان با شیعیان ایران نهتنها در ساختار سیاسی کشورها بلکه در نحوه تعامل با حاکمیت و سایر اقوام و مذاهب نیز مشهود است.
سوالات متداول درباره شیعیان عمان
بله. وزارت خارجه عمان وجود عمانیهای اباضی، سنی و شیعه را بهطور رسمی ذکر میکند.
طبق منابع رسمی، نظام اساسی تبعیض بر اساس دین یا مذهب را منع میکند.
آزادی انجام شعائر در چارچوب قانون و نظم عمومی تضمین شده است.
برای شناخت بهتر زندگی در عمان
برای زمینه اجتماعی و شهری کاملتر، راهنمای عمومی عمان و معرفی محلههای مسقط را نیز مطالعه کنید.
جالب بود. ممنون از اطلاعات خوبی که به اشتراک گذاشتین